«دنیایاقتصاد» دو رویکرد اصلی به عرضه بنزین ویژه را بررسی کرد؛
بنزین سوپر وارداتی؛ نیاز فنی یا تبعیض؟
بسیاری از خودروهای لوکس، هیبریدی یا توربوشارژ که طی سالهای گذشته وارد کشور شدهاند، برای جلوگیری از پدیده «ناکموتور» (Engine Knock) به بنزینی با عدد اکتان بالا نیاز دارند. استفاده از بنزین معمولی یا حتی بنزین یورو۴ داخلی، در این خودروها بهتدریج موجب کاهش راندمان، افزایش استهلاک، آسیب به پیستون و سوپاپها و در نهایت تحمیل هزینههای سنگین تعمیرات میشود؛ هزینههایی که در بازار امروز ایران، بهدلیل قیمت قطعات و محدودیت واردات، گاه از چند صدمیلیون تومان فراتر میرود.
در چنین شرایطی، بنزینسوپر وارداتی(با قیمتی بیش از ۸۰هزارتومان برای هر لیتر) بهنوعی کالای لوکس در سبد انرژی تبدیل شدهاست، اما پرسش کلیدی اینجاست: آیا مالکان خودروهای گرانقیمت از این سیاست راضیاند؟ بررسی رفتار این گروه نشان میدهد؛ رضایت آنها دوگانه و مشروط است. از یکسو، بسیاری از این مالکان معتقدند پرداخت هزینه بالاتر برای سوخت باکیفیت، در مقایسه با ریسک آسیب به موتور خودرو، تصمیمی عقلانی و اقتصادی است. برای خودرویی که ارزش آن چندمیلیاردتومان است، پرداخت چندمیلیونتومان در ماه برای بنزین مناسب، بهمنزله نوعی بیمه غیررسمی تلقی میشود. از این زاویه، واردات بنزینسوپر میتواند بخشی از تقاضای سرکوبشده بازار سوخت باکیفیت را آزاد کند و حتی به کاهش مصرف افزودنیهای غیرمجاز و مکملهای تقلبی بنزین کمک کند.
عرضه غیرشفاف
اما روی دیگر سکه، نااطمینانی در عرضه، نبود شفافیت قیمتی و محدودبودن جایگاههای توزیع است. بسیاری از مالکان خودروهای لوکس نگرانند که بنزین عرضهشده واقعا استاندارد مورد ادعا را نداشتهباشد یا در زنجیره توزیع با سوخت داخلی مخلوط شود. در اقتصادی که اعتماد به کیفیت کالا، بهویژه در بازارهای انحصاری، همواره محل تردید بوده، این نگرانی بیاساس نیست. از این منظر، رضایت مصرفکننده نه فقط به قیمت، بلکه به اعتماد به سیستم توزیع گرهخورده است.
در سطح کلانتر، واردات بنزینسوپر یک پیام اقتصادی روشن دارد: یارانه انرژی در ایران دیگر توان پاسخگویی به همه سطوح تقاضا را ندارد. دولت با تفکیک بازار بنزین یارانهای و بنزین آزاد وارداتی، عملا در حال آزمودن یک مدل «چندقیمتی هدفمند» است؛ مدلی که میتواند فشار مالی بودجهرا کاهش دهد، بدون آنکه مستقیما قیمت بنزین مصرف عمومی را افزایش دهد. این سیاست، اگرچه بهطور مستقیم تنها گروه محدودی از مصرفکنندگان را هدف قرار میدهد، اما از نظر سیگنالدهی اقتصادی، بسیار فراتر از یک بازار کوچک عمل میکند. از منظر زنجیره توزیع، حضور بنزینسوپر وارداتی میتواند به تفکیک کارکرد جایگاهها، افزایش نقش بخشخصوصی و شکلگیری بازارهای رقابتی محدود منجر شود، با اینحال بدون نظارت دقیق، این بازار مستعد رانت، قاچاق معکوس و سوءاستفادههای قیمتی خواهد بود. تجربه سالهای گذشته نشانداده که هرجا اختلاف قیمت معنادار وجود دارد، اقتصاد غیررسمی نیز فعال میشود.
در نهایت، بنزینسوپر وارداتی را نه صرفا یکسوخت، بلکه باید نشانهای از گذار ناگزیر اقتصاد ایران به واقعگرایی انرژی دانست. برای مالکان خودروهای لوکس، این سوخت میتواند نجاتدهنده موتور و سرمایهشان باشد، اما برای سیاستگذار، تنها زمانی موفق تلقی میشود که مقدمهای برای اصلاحات گستردهتر در قیمتگذاری، مدیریت مصرف و ارتقای کیفیت تولید داخلی باشد. اگر این سیاست بهدرستی اجرا نشود، بنزینسوپر به کالایی نمادین تبدیل خواهدشد: سوختی گران برای موتورهای حساس. در اقتصادی که هنوز از شوک قیمت واقعی انرژی گریزان است، اما اگر با شفافیت، نظارت و نگاه بلندمدت همراه شود، میتواند یکی از اولین گامها در بازتعریف رابطه ایران با انرژی، یارانه و مصرف باشد؛ گامی که پیامدهای آن در سالهای آینده، فراتر از جایگاههای سوخت، در کل اقتصاد نمایان خواهدشد.
بازگشت بنزینسوپر وارداتی به قیمت قبل
اطلاعیه جدید عرضه بنزین ویژه وارداتی توسط بورس انرژی نشان میدهد، قیمت عرضه جدید تغییرکرده و از ۶۹۵۰۰تومان به ازای هر لیتر به همان قیمت قبلی یعنی ۶۵۸۰۰ تومان بازگشته است. البته حجم عرضه نیز حدود ۴۰درصد کاهشیافته و حداکثر خرید نیز کاهش و حداقل خرید افزایش داشتهاست. تاریخ عرضه جدید برای روز یکشنبه ۱۴ دی ماه قید شدهاست. مشاهدات میدانی حاکی از آن است که آغاز عرضه بنزینسوپر با قیمت لیتری ۸۰هزارتومان با استقبال نسبی شهروندان مواجه شدهاست؛ این تجربه نمونهای از تلاش برای کاهش ناترازی و واقعیسازی بهای انرژی در ایران محسوب میشود؛ موضوعی که سالهاست به دلیل حساسیتهای اقتصادی و اجتماعی، با چالشهای جدی روبهرو بودهاست. کارشناسان حوزه انرژی معتقدند؛ قیمت فعلی سوخت در شبکه حملونقل، اگرچه نسبت به قیمتهای واقعی انرژی هنوز پایینتر است، اما نشاندهنده وجود تقاضای قابلتوجه برای سوخت باکیفیت بالاتر و مدیریت مصرف منطقی است.
هر لیتر بنزینسوپر در تهران ۸۳هزار و ۷۰۰ فروخته میشود. عرضه بنزینسوپر وارداتی که حدود دو هفته پیش در بورس انرژی انجام و هر لیتر بنزینسوپر وارداتی ۶۵هزار و ۸۰۰تومان قیمت خورد، بر اساس قیمت فروش در عرشه کشتی در خلیجفارس قیمتگذاری شده که قیمت عمدهفروشی بود، اما برای انتقال این بنزین از خلیجفارس روی کشتی بهجایگاههای تهران، هزینه حملونقل، انبارداری، هزینه نگهداری و هزینههای اتلاف در مسیر به آن اضافه میشود. درحالیکه پیش از این، مقامات شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی اعلام کردهبودند که هر لیتر بنزین وارداتی ۸۰هزارتومان بهعلاوه ۲۵۰هزارتومان پول خدمات جایگاه برای هر نوبت سوختگیری خواهد بود، بر اساس اخبار منتشرشده، هر لیتر بنزینسوپر وارداتی ۸۳هزار و ۷۰۰تومان قیمت خورده است. مقامات دولتی بارها اعلام کردند؛ مجبورند سالانه ۶میلیارد دلار صرف واردات بنزین کنند، بهعبارت ساده هر لیتر بنزین خارجی معمولی ۶۰سنت معادل حدود ۸۰هزارتومان وارد کشور میشود و تا به نازل جایگاه میرسد، هزینه آن افزایش مییابد، اما به قیمت ۱۵۰۰تومان و ۳۰۰۰تومان و بهصورت آزاد ۵هزارتومان عرضه میشود.
بنزین سوپر در شهر اصفهان
سخنگوی صنف جایگاههای سوخت کشور گفت؛ دومین استان عرضهکننده بنزینسوپر شهر اصفهان خواهد بود. رضا نواز افزود: اقدامات اولیه در یکی از جایگاههای سوخت اصفهان برای عرضه بنزینسوپر وارداتی انجامشده، تخلیه فرآورده صورتگرفته و شمارش معکوس عرضه بنزینسوپر وارداتی در این شهر آغاز شدهاست. وی بیانکرد: همانطور که پیشتر اعلام شد، اولویت عرضه در تهران، کلانشهرها و استانهای زیارتی و گردشگرپذیر خواهد بود که البته تقاضاهای دیگر در سایر نقاط کشور همزمان پاسخداده خواهدشد. نواز ادامهداد: همزمان درخواستهایی از سایر استانها جهت عرضه این فرآورده وجود دارد. عرضه بنزینسوپر وارداتی از پنجشنبه چهارم دی در شهر تهران بزرگ با استقرار خودروهای عرضه سوخت سیار آغاز شد.
بخش قابلتوجهی از مصرفکنندگان، بهویژه دارندگان خودروهای باکیفیت و وارداتی به دلیل اهمیت عملکرد و دوام خودرو، تمایل دارند برای بنزینسوپر هزینه بیشتری بپردازند و این امر میتواند نشانهای از آمادگی جامعه برای پذیرش اصلاحات تدریجی در قیمت حاملهای انرژی باشد؛ تقاضایی که با عرضه سوخت وارداتی بدون یارانه پاسخداده شد، با اینحال نکته مهم در این میان، نقش دولت در عرضه مستقیم سوخت است. تجربههای پیشین نشانداده که حضور فعال دولت بهعنوان عرضهکننده اصلی میتواند بازار را کمتر رقابتی کند؛ همچنین واگذاری این فرآیند به بخشخصوصی نهتنها کارآیی بازار را افزایش میدهد، بلکه زمینه را برای واقعیسازی تدریجی قیمت انرژی فراهم کرده و در عینحال مصرفکنندگان میتوانند با اختیار انتخاب و دسترسی به بنزین باکیفیت، تصمیم بهتری برای مصرف خود داشتهباشند.
تجربه واقعیسازی قیمت انرژی
حمیدرضا صالحی، نایبرئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران معتقد است؛ این عرضه میتواند تجربهای برای واقعیسازی قیمت انرژی باشد. با توجه به میزان مصرف انرژی در کشور و جمعیت مصرفکننده، افزایش قیمت بنزینسوپر میتواند با همراهی مردم مواجه شود، به شرطی که دولت نقش مستقیم خود در عرضه را کاهش دهد و بخشخصوصی را وارد بازار کند. صالحی اضافه کرد: اگر بخشخصوصی بتواند عرضه بنزینسوپر را کامل بر عهده گیرد، بازار میتواند بهتر عمل کند و قیمت واقعی انرژی در جامعه نمود پیدا کند. تقاضای موجود برای بنزینسوپر نشان میدهد؛ این نوع اقدام، میتواند به جلو بردن واقعیسازی قیمت انرژی کمک کند و باعث رشد کسبوکارهای مرتبط شود. اگر دولت همچنان عرضهکننده اصلی باشد، چالشها و مشکلات بیشتری ایجاد خواهدشد؛ به همیندلیل، بهترین حالت ممکن واگذاری عرضه بنزینسوپر به بخشخصوصی است.
