گواهی سپرده کالایی؛ پلی به سوی تولید واقعی
بر اساس آخرین آمار بانک مرکزی، حجم نقدینگی کشور در سالهای اخیر رشد چشمگیری داشته است. بخش قابلتوجهی از این رشد ناشی از ضریب فزاینده پولی و خلق اعتبار توسط بانکهاست؛ مکانیسمی که در آن سپردههای دیداری و مدتدار با ضریب چندبرابری به پول پرقدرت تبدیل میشوند. کارشناسان معتقدند تا زمانی که پساندازهای جامعه عمدتا در قالب سپردههای بانکی باقی بمانند، بانکها ناگزیر به خلق شبهپول و در نتیجه افزایش پایه پولی خواهند بود.
گواهی سپرده کالایی؛ ابزاری برای کنترل خلق پول
گواهی سپرده کالایی که از سال ۱۳۹۴ در بورس کالای ایران راهاندازی شد، اوراق بهاداری است که پشتوانه آن کالا یا دارایی واقعی انبارشده در انبارهای مورد تایید بورس است. دارنده این اوراق در واقع مالک بخشی از کالای فیزیکی مانند زعفران، پسته، سیمان، فولاد، محصولات پتروشیمی و سکه یا شمش طلاست و میتواند در سررسید، کالا را تحویل بگیرد یا اوراق را در بازار ثانویه معامله کند. مهمترین ویژگی این ابزار آن است که برخلاف سپرده بانکی، پول را از چرخه بانکی خارج کرده و مستقیما به تولیدکننده کالا میرساند. به عبارت دیگر، پسانداز جامعه به جای اینکه در ترازنامه بانکها چند برابر شود و به خلق نقدینگی منجر گردد، به صورت مستقیم در زنجیره تامین کالا سرمایهگذاری میشود. البته باید به این نکته توجه داشت که خرید گواهی سپرده کالایی به معنای خروج دائمی نقدینگی از سیستم بانکی نیست. اگر تولیدکننده آن را دوباره سپردهگذاری کند یا برای هزینههای جاری استفاده کند، اثر خلق پول همچنان وجود دارد و تنها در صورتی اثر ضدتورمی دارد که پول به سمت تولید واقعی برود و سرمایهگذاری مولد افزایش یابد، نه اینکه صرفا در انبار بماند یا دوباره به بانک برگردد. کارشناسان تاکید میکنند که این ابزار تاثیر محدودی بر کاهش خلق پول دارد و نمیتواند جایگزین کامل سیاستهای کنترلی بانک مرکزی مانند کنترل ترازنامه بانکها شود، اما همچنان این ابزار در کنار دیگر ابزارهای مالی بازار سرمایه میتواند به کمک بخش واقعی تولید بیاید و از شتاب رشد تورم بکاهد.
در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴، گواهیهای سپرده مبتنی بر سکه و شمش طلا یکی از پرطرفدارترین ابزارهای بازار سرمایه بود. امسال، در بخش گواهی سپرده فلزات گرانبها حجم معاملات با جهش ۱۲۵درصدی از ۴۳میلیون و ۳۵۵هزار گواهی به ۹۷میلیون و ۵۸۳هزار گواهی رسید و ارزش آن با رشد ۳۵۰درصدی از ۲۰.۶هزار میلیارد تومان در نیمه اول پارسال به ۹۲.۸همت در ۶ماهه نخست امسال رسیده است.
کارشناسان بورس کالا معتقدند اگر تنها بخشی از سپردههای مدتدار بانکی به سمت گواهی سپرده کالایی هدایت شود، میتواند از فشار خلق نقدینگی بکاهد. البته با وجود مزایای فراوان، همچنان موانعی پیش روی توسعه این ابزار وجود دارد.
عدم آشنایی عموم مردم با مکانیسم گواهی سپرده، جذابیت بیشتر نرخ سود سپرده بانکی نسبت به بازدهی برخی کالاها در دورههای رکود، محدودیتهای زیرساختی انبارها برای نگهداری از کالاهای جدید یا نبود معافیت مالیاتی کامل برای سود معاملاتی این اوراق از جمله مواردی هستند که از رشد بیشتر این گواهیها جلوگیری میکنند. در شرایطی که سیاستهای انقباضی بانک مرکزی برای کنترل ترازنامه بانکها با مقاومتهایی مواجه است، ابزارهای بازار سرمایه بهویژه گواهی سپرده کالایی میتوانند بهعنوان یک دریچه تخلیه نقدینگی عمل کنند؛ بدون اینکه تولید و زنجیره تامین را مختل کنند. اگر سیاستگذار پولی و مالی بهطور همزمان مشوقهای لازم را فراهم آورد، این ابزار میتواند در میانمدت جایگزین معناداری برای شبهپول بانکی شود و یکی از مشکلات اصلی اقتصاد ایران یعنی خلق نقدینگی بیپشتوانه را بهطور ساختاری مهار کند. به نظر میرسد زمان آن فرارسیده که به جای تکیه صرف بر بخشنامههای دستوری کنترل ترازنامه، از ظرفیت بازار سرمایه برای جذب نقدینگی سرگردان استفاده کنیم؛ بازاری که ثابت کرده میتواند پول را از بانکها بگیرد و به تولید واقعی برساند.
