بررسی عملکرد شاخص بورس در ۱۷ سال اخیر؛
زمستان گرم بورس در راه است؟
فصل تصمیم بزرگ بورس
بررسی دادههای تاریخی شاخص کل بورس طی ۱۷سال اخیر نشان میدهد که زمستان همواره یکی از حساسترین و در عین حال تعیینکنندهترین فصول برای بازار سرمایه بوده است. در این بازه زمانی، بازار سهام در بسیاری از سالها توانسته بازدهی مثبت و قابلقبولی را در فصل زمستان به ثبت برساند؛ این موضوع ریشه در رفتار سرمایهگذاران، متغیرهای کلان اقتصادی و ساختار زمانی تصمیمگیریها دارد.
زمستان فصل جمعبندی عملکرد سالانه شرکتهاست. گزارشهای ۹ماهه و برآوردهای اولیه از سود سال مالی، تصویر شفافتری از وضعیت بنگاهها ارائه میدهد و همین مساله میتواند زمینهساز افزایش تقاضا برای سهام بنیادی شود. از سوی دیگر، در این فصل، سیاستهای اقتصادی دولت و جهتگیریهای بودجهای با وضوح بیشتری نمایان میشود؛ عاملی که به کاهش عدمقطعیت و افزایش قدرت تحلیل فعالان بازار کمک میکند.
مطابق نمودار بازدهی زمستانه شاخص کل بورس در ۱۷سال اخیر، از مجموع این سالها، در بخش قابلتوجهی از زمستانها بازار سهام بازدهی مثبت را تجربه کرده است. میانگین بازدهی زمستانه شاخص کل حدود ۷.۸۸درصد برآورد میشود؛ رقمی که بهخوبی نشان میدهد زمستان بهطور تاریخی فصل کمرمقی برای بورس نبوده است.
در برخی سالها، زمستان با رشدهای قابلتوجهی همراه شده و بازدهیهایی بالاتر از ۳۰ و حتی ۴۰درصد نیز در این فصل به ثبت رسیده است. این موضوع بهویژه در سالهایی که نرخ ارز روند صعودی داشته یا انتظارات تورمی تقویت شده، پررنگتر بوده است. در مقابل، زمستانهایی نیز وجود داشته که بازار سهام با افت شاخص مواجه شده، اما تعداد و شدت این افتها در مقایسه با دورههای صعودی کمتر بوده است.
نقش نرخ ارز در گرم شدن زمستان بورس
یکی از مهمترین متغیرهایی که همواره اثر مستقیمی بر عملکرد بورس تهران داشته، نرخ ارز است. ساختار اقتصاد ایران و سهم بالای شرکتهای صادراتمحور و دلاری در بازار سرمایه باعث شده است که افزایش نرخ دلار، بهطور معمول به رشد سودآوری اسمی شرکتها و در نتیجه افزایش قیمت سهام منجر شود.
در سالهایی که زمستان بورس با رشد قابلتوجه شاخص کل همراه بوده، معمولا شاهد تقویت نرخ ارز یا شکلگیری انتظارات افزایشی در بازار ارز بودهایم. این رابطه بهویژه در صنایع پتروشیمی، فلزات اساسی، معدنیها و پالایشیها نمود بیشتری دارد؛ صنایعی که وزن بالایی در شاخص کل دارند و تغییرات قیمتی آنها میتواند مسیر کلی بازار را تعیین کند. امسال نیز تحولات ارزی ویژهای در مسیر بازار سرمایه قرار گرفته است. با انتخاب رئیس جدید بانک مرکزی سیاستهای کلی دولت به رسمیت شناختن قیمت دلار در بازار غیررسمی است و احتمالا رویکرد تکنرخیشدن ارز پس از سالها اجرایی خواهد شد.
مزیت زمستان بورس
با وجود تصویر نسبتا مثبت عملکرد زمستانی بورس، نمیتوان از سالهایی که شاخص کل در این فصل بازدهی منفی ثبت کرده چشمپوشی کرد. بررسی این دورهها نشان میدهد که افت زمستانی بازار معمولا همزمان با افزایش شدید ریسکهای سیاسی، شوکهای سیاستگذاری یا سرکوب متغیرهای کلیدی مانند نرخ ارز رخ داده است.
در برخی سالها، تصمیمات ناگهانی در حوزه قیمتگذاری، محدودیتهای صادراتی، افزایش نرخ بهره یا مداخلات دستوری در بازارها باعث شده است که فضای بیاعتمادی بر بورس حاکم شود. در چنین شرایطی، حتی مزیتهای فصلی زمستان نیز نتوانستهاند مانع افت شاخص کل شوند.
تکرار تاریخ یا سناریوی جدید؟
اکنون این پرسش مطرح است که آیا زمستان ۱۴۰۴ میتواند ادامهدهنده الگوی تاریخی زمستانهای گرم بورس باشد؟ پاسخ به این سوال مستلزم بررسی همزمان چند متغیر کلیدی است.
نخستین عامل، نرخ دلار است. در شرایط کنونی، بازار سهام همچنان از حمایت یک متغیر قدرتمند مانند نرخ ارز برخوردار است. حتی در صورت ثبات نسبی دلار، سطح بالای آن در مقایسه با میانگینهای چندماه گذشته سودآوری اسمی شرکتهای بورسی را حفظ میکند و میتواند زمینهساز رشد قیمت سهام شود.
دومین عامل گزارشهای شرکتهای بورسی است که در روزهای آینده راهی کدال میشود. اگر صنایع بورسی در صورتهای مالی ۹ماهه موفق شوند بهتر از انتظار بازار عمل کنند، احتمالا واکنش مثبت را به همراه خواهد داشت. علاوه بر این تحلیلگران عمدتا به سمت پیشبینی سود شرکتها در سال آینده و برآورد متغیرهای اقتصادی اثرگذار در سال پیشرو تمایل دارند. از اینرو بورسبازان بازار را بر اساس عملکرد ۱۴۰۵قیمتگذاری میکنند. هرچند ابهامات سیاسی و اقتصادی را نیز در محاسبات خود در نظر دارند.
ریسکهای سیاسی؛ سایهای بر سر بازار
بااینحال، نمیتوان از نقش پررنگ ریسکهای سیاسی چشمپوشی کرد. تحولات منطقهای، روابط خارجی، مذاکرات و تصمیمات سیاست خارجی همواره از مهمترین عوامل اثرگذار بر بورس تهران بودهاند. افزایش تنشها یا ابهام در مسیر تعاملات بینالمللی میتواند فضای احتیاطی را بر بازار حاکم کند و مانع از تحقق کامل پتانسیلهای صعودی شود.
با وجود این، تجربه ۱۷سال اخیر نشان میدهد که بازار سهام در بسیاری از مواقع، پس از هضم شوکهای سیاسی، مجددا به متغیرهای بنیادی و اقتصادی بازگشته و مسیر خود را اصلاح کرده است. از همین رو، اگر ریسکهای سیاسی به سطح بحران نرسند، احتمال تداوم روند مثبت بورس در زمستان همچنان وجود دارد. در زمستان سال گذشته، به دلیل تنش میان ایران و آمریکا و تهدیدهای سیاسی و نظامی بازدهی بالایی نصیب بورس نشد. این درحالی است که در زمستان ۱۴۰۱ به دلیل احیای روابط با کشورهای عربی، بازار سهام با اطمینان بالاتری نسبت به متغیرهای اقتصادی واکنش نشان داد.
رفتار سرمایهگذاران در زمستان
زمستان از منظر رفتاری نیز فصل خاصی برای بازار سرمایه است. بسیاری از سرمایهگذاران حقیقی در این فصل به دنبال بازچینی سبد دارایی خود برای سال آینده هستند. این موضوع میتواند منجر به افزایش حجم معاملات، جابهجایی نقدینگی بین صنایع و شکلگیری موجهای جدید تقاضا شود.
همچنین، حقوقیها و نهادهای بزرگ مالی نیز در پایان سال میلادی و نزدیکشدن به پایان سال مالی، تصمیمات مهمتری درباره ترکیب داراییهای خود اتخاذ میکنند که این تصمیمات میتواند اثر مستقیمی بر روند شاخص کل داشته باشد.
آیا زمستان پیش رو گرم است؟
برآیند بررسیهای آماری، تاریخی و تحلیلی نشان میدهد که زمستان بهطور سنتی فصل کمرمقی برای بورس تهران نبوده و در بسیاری از سالها حتی عملکرد بهتری نسبت به سایر فصول داشته است. میانگین بازدهی مثبت، تعداد بالای زمستانهای صعودی و نقش حمایتی متغیرهایی مانند نرخ ارز، همگی مؤید این نکته هستند که شانس رشد بازار سهام در این فصل قابلتوجه است.
برای زمستان ۱۴۰۴ نیز، اگرچه ریسکهای سیاسی همچنان بهعنوان یک عامل بازدارنده مطرحاند، اما وجود متغیرهای حمایتی قوی و تجربه تاریخی بازار، این احتمال را تقویت میکند که شاخص کل بورس بتواند بازدهی مناسبی را به ثبت برساند.
در نهایت، شاید نتوان با قطعیت از «زمستانی داغ» سخن گفت، اما شواهد آماری و تحلیلی نشان میدهد که زمستان پیشرو میتواند یکی از فصول مهم و سرنوشتساز بازار سرمایه باشد؛ فصلی که بار دیگر نگاهها را به بورس تهران معطوف خواهد کرد.
